Veiligheidscultuur brandweer

Veiligheid brandweerpersoneel: laakbaar of maakbaar?

De zorg van de Onderzoeksraad voor Veiligheid en de minister van BZK is groot: kunnen werkgevers de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van brandweerpersoneel waarmaken? En hoe maakbaar is die veiligheid? Een quickscan biedt inzicht.

De veiligheid van publiek personeel staat meer en meer in de belangstelling. Iedereen kent de berichten over geweldsincidenten aan de gemeentelijke balies en geweld tegen brandweerlieden of ambulancemedewerkers. Toch komt de dreiging niet altijd van buiten. Een bijzondere categorie is het brandweerpersoneel. Er is een toenemende druk op gemeentelijke werkgevers om de arbeidsveiligheid binnen dit organisatiedeel op orde te brengen. Maar wie is er aan zet en waar te beginnen?

Druk van buitenaf
Het beroep van brandweerlieden is gevaarlijk. Gemeten naar het aantal ongevallen per arbeidsuur is het beroep bijna vier keer zo riskant als dat van bouwvakkers (bron: CBS). De druk op gemeenten en de veiligheidsregio's om de veiligheid te vergroten neemt toe. KplusV werkte onlangs intensief mee aan het onderzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) naar de organisatie van het brandweerduiken. De conclusies en aanbevelingen van de Onderzoeksraad liegen er niet om. De OVV beveelt de werkgevers aan om af te wegen of zij de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van hun brandweerduikers nog kunnen waarmaken. De Inspectie Openbare Orde en Veiligheid (IOOV) uitte eerder al grote zorgen over het 'veiligheidsbewustzijn' in brede zin bij het brandweerpersoneel. De minister van BZK ging zelfs zo ver om de colleges van B&W en regiobesturen op te roepen 'de juiste veiligheidscultuur te realiseren'. Relevant voor deze werkgevers is dan ook de vraag: word ik ook aangesproken, speelt dit ook in mijn organisatie?

Werkgeversverantwoordelijkheid
De werkgever heeft volgens de Arbo-wet een zorgplicht voor de veiligheid van het personeel. De verantwoordelijkheid voor het brandweerpersoneel – zowel voor de beroeps áls voor de vrijwilligers – ligt bij de gemeentelijke en regionale werkgevers. Uiteindelijk is het bestuur eindverantwoordelijk, maar in de praktijk geeft de gemeentesecretaris en/of de brandweercommandant hier invulling aan. Er zijn meerdere argumenten te noemen voor de noodzaak van een actieve aanpak:

• Voor het brandweerpersoneel is een inhaalslag nodig: diverse instanties constateren een (te) vrijblijvende aanpak door werkgevers. Dit betekent omgekeerd: áls het misgaat zullen externe instanties uw organisatie kritisch onderzoeken. 
• Het getuigt van goed werkgeverschap om u optimaal in te spannen om arbeidsongevallen te voorkómen. 
• De voorbeeldfunctie van het management is groot: alleen als 'zeggen en doen' van de leidinggevenden overeenkomen, zullen de medewerkers ook hún verantwoordelijkheid voor arbeidsveiligheid nemen.

De gemeentesecretarissen en commandanten zijn aan zet, zo veel is duidelijk. De vraag waar te beginnen is minder eenvoudig. Immers aan een formeel Arbo-beleid, aan regels en structuren voor arbeidsveiligheid, ontbreekt het vaak niet. Maar er is meer. De interne veiligheidscultuur blijkt in de praktijk van groot belang voor de uiteindelijke veiligheid.

Veiligheidscultuur
Het begrip veiligheidscultuur verwijst naar de zachte factoren binnen organisaties en onderscheidt zich daarmee van 'harde' organisatiefactoren als structuren en processen. Cultuur is niet zomaar zichtbaar: het zijn de opvattingen van mensen in een organisatie. Die opvattingen uiten zich in gemeenschappelijke gedragspatronen. Veiligheidscultuur is gelaagd:

• De kern bestaat uit niet geuite overtuigingen: bijvoorbeeld "Het beroep van brandweermensen is gevaarlijk."
• De tweede laag zijn de uitgesproken normen, de verklaringen van mensen: bijvoorbeeld "Veiligheid staat bij ons hoog in het vaandel, wij evalueren al ons werk om het veiliger te kunnen maken."
• De derde laag zijn de zichtbare symbolen en gedragingen: bijvoorbeeld interne inspecties, het aanspreken op veilig gedrag, het melden van (bijna-)ongevallen en het gebruik van bijvoorbeeld persoonlijke beschermingsmiddelen.

Werkgevers dienen zich te realiseren dat de interne veiligheidscultuur reële consequenties heeft. Namelijk voor de naleving van veiligheidsvoorschriften door de organisatie en voor het daadwerkelijk invoeren van afgesproken verbeterpunten door medewerkers. Veiligheidscultuur is niets buitengewoons of exotisch: het betreft de reguliere aandachtsvelden van management: kwaliteit, leren & verbeteren en interne communicatie.

Eén nacht ijs
De praktijk binnen brandweerorganisaties is echter weerbarstig. Zowel de werkgevers als het personeel zullen oprecht vinden dat de eigen veiligheid belangrijk is. Toch gaat het nog (te) vaak mis, getuige de bevindingen van de Onderzoeksraad. Een verbeterde veiligheid van het brandweerpersoneel vraagt om continue aandacht en is geen zaak van één nacht ijs. De brandweerkoepel NVBR en de VNG bevestigden dit onlangs: "Wij realiseren ons dat het werk dat wij doen erg moeilijk en zelfs risicovol is. Dit vereist een juiste veiligheidscultuur en een goede organisatie", en "Er is een bestuurlijke verantwoordelijkheid dat dit op een professionele en verantwoorde manier gebeurt."

Beïnvloeding
Het goede nieuws is, dat veiligheidscultuur beïnvloedbaar is. Organisaties beschikken over een bepaalde mate van veiligheidscultuur, ze bestaat in gradaties te weten: pathologisch, reactief, berekenend, of proactief. Een sterke veiligheidscultuur gaat samen met competent personeel met sterke veiligheidswaarden die zij in de praktijk brengen, op elk niveau van de organisatie. Een zwakke veiligheidscultuur gaat samen met het matig aannemen of naleven van veiligheidsmaatregelen dan wel het negeren van interne regels en voorschriften. Waar een organisatie staat is herkenbaar. Als duidelijk is waar een organisatie staat, kunnen ook de aanknopingspunten voor verbetering benoemd worden.  Een actieve rol van het management is daarbij vrijwel altijd noodzakelijk, ongeacht het uitgangsniveau.

Quickscan Veiligheidscultuur
Bent u verantwoordelijk voor de veiligheid van brandweerpersoneel? Dan vraagt u zich wellicht af waar uw organisatie staat. Een mogelijkheid is om een quickscan uit te voeren op de veiligheidszorg en veiligheidscultuur in uw organisatie. Hierbij voeren we gesprekken uit met medewerkers en management. In deze gesprekken gaan we in op de sturing op veiligheidszorg in uw organisatie en op de attitude van de mensen ten opzichte van veiligheid. We ronden de quickscan af met een workshop voor medewerkers en management, waarin de resultaten besproken worden en vervolgacties geformuleerd worden om de veiligheid verder te verbeteren.
Afhankelijk van uw vraag kunnen we de quickscan uitbreiden met een kwalitatieve meting in uw organisatie naar de perceptie van management en medewerkers over de arbeidsveiligheid en de sturing daarop.

Wat levert de quickscan Veiligheidscultuur u op?

• U krijgt inzicht in de stand van de veiligheidszorg, met specifieke aandacht voor de veiligheidscultuur en de sturing daarop in uw organisatie. 
• U krijgt daarbij een concreet advies voor in te zetten instrumenten in uw organisatie, die passen bij uw veiligheidscultuur.

Indien wenselijk kan KplusV uw organisatie in een aanvullend traject begeleiden bij de implementatie van de instrumenten om daadwerkelijk een cultuurverandering tot stand te brengen. Denk hierbij aan trainingen 'houding en aanspreken op gedrag', specifiek gericht op de doelgroep brandweerpersoneel.

Vrijblijvend info aanvragen?
Wilt u meer weten over de quickscan Veiligheidscultuur? Laat het ons weten via het contactformulier 'Veiligheidscultuur'. U kunt ook bellen met drs. R.J. (Roel) van den Brand of drs. V.R. (Viola) van Guldener op nummer (026) 355 13 55.

In het Programma Versterking Arbeidsveiligheid heeft het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) 22 verbetertrajecten ingezet op cultuurinterventies in diverse branches en bedrijven. KplusV heeft het ministerie daarbij ondersteund en zo ervaring opgedaan met het inzichtelijk maken en beïnvloeden van de veiligheidscultuur. Om veiligheidscultuur inzichtelijk te maken hanteren wij het model van Hudson. Naar oplopende mate van naleving en waardering van veiligheidsmaatregelen is die veiligheidscultuur: pathologisch, reactief, berekenend, of proactief. Een reactieve cultuur kan bijvoorbeeld herkend worden door:

• het te laag beleggen van verantwoordelijkheden; 
• een impliciete opvatting dat ongevallen zullen wegblijven;
• een dubbele houding ten opzichte van de interne procedures en veiligheidsvoorschriften: enerzijds sterk proceduregericht en anderzijds deze sterk ter discussie stellen.

In een reactieve cultuur ontbreekt een veiligheidsaanpak vanuit het management en wordt vooral geïmproviseerd nadat het is misgegaan.